İyi Mühendislik Uygulaması Nedir ?

Yönetmelik, teknik şartname, standart gibi metinlerde karşımıza çıkan ve Mühendislik çevrelerinde kullanılan “İyi Mühendislik Uygulamaları” kavramını ele almamızda yarar olacaktır. Bu kavramdan söz edilen direktiflere örnek olarak, “Belirli Gerilim Sınırları Dahilinde Kullanılmak Üzere Tasarlanmış Elektrikli Teçhizat ile ilgili Yönetmelik (73/23/AT)” gösterilebilir. Yönetmeliğin, Piyasaya Arz başlıklı 10.maddesi şöyledir:

Bu yönetmelik hükümlerine ve güvenlikle ilgili olarak kabul gören iyi mühendislik uygulamasına göre üretilmiş olan elektrikli teçhizatın güvenlik gerekçesiyle piyasaya arzı kısıtlanamaz, engellenemez ve yasaklanamaz. İlk bakışta afaki gibi izlenim uyandıran bu kavramı, açıklamaya çalışalım. ABET (Accreditation Board for Engineering and Technology, Inc.) tarafından yapılmış mühendislik tarifi, ele aldığımız konunun çerçevesini çizmektedir: (1)

Mühendislik, matematiksel ve doğal bilimlerden; çalışma, deneyim ve uygulama yolları ile kazanılmış bilgileri akıllıca kullanarak, doğanın madde ve kuvvetlerini insanoğlu yararına sunmak üzere ekonomik yöntemler geliştiren bir meslektir.” Tariften hareketle, mühendislik uygulamaları yapmak için gerekli şu temel prensipleri ortaya
koyabiliriz:

  1. Matematik ve doğal bilimler hakkında bilgi sahibi olmak üzere, kuramsal ve uygulamalı yöntemlerle çalışma yapmış olmak gereklidir.
  2. Kazanılmış bilgileri akıllıca kullanmak gereklidir.
  3. Amaç; bu bilgileri kullanarak, madde ve kuvvetleri doğada bulunduğu halden farklı biçimde kullanmak üzere yöntemler geliştirmektir.
  4. Bu yöntemler kullanılarak elde edilenlerin insanlığa yarar getirmesi gereklidir

Uygulama şartlarını ortaya koyduktan sonra, uygulama süreci içinde sadık kalmak gereken ahlaki değerleri de tanımlamak,bizi “iyi mühendislik” uygulamalarının tarifine doğru götürecektir.. ABD’de elektrik elektronik ve bilgisayar mühendisliği enstitüsü (IEEE), üyeliğe müracaat eden mühendisleri üye yapmadan önce, mesleki icraatlarında bazı etiksel kurallara uymayı taahhüt etmelerini istemektedir (2).Bu kurallar:

  1. Kamu güvenliği, sağlığı ve refahı ile uyumlu mühendislik kararları verme sorumluluğunu
    üstlenmek, çevreyi veya halkı tehdit edebilecek faktörleri zamanında açıklamak.
  2. Gerçek veya öngörülen çıkar çatışmalarından mümkün olduğunca uzak durmak ve var
    oldukları zaman ilgili taraflara açıklamak.
  3. Var olan verilere dayanarak yapılan iddia veya tahminlerde dürüst ve gerçekçi olmak.
  4. Rüşveti, tüm şekilleriyle reddetmek
  5. Teknolojinin daha iyi anlaşılması, yerinde uygulanması ve potansiyel zararlarının anlaşılır
    kılınması için çalışmak.
  6. Teknik bilgi ve becerimizi güncelleştirmek ve ilerletmek, başkaları için teknolojik görevleri
    sadece deneyimimiz veya yeteneğimiz içinde olduğu zaman veya deneyimimizin ve
    becerimizin sınırlılığını tamamen açıkladıktan sonra üstlenmek.
  7. Teknik çalışmaları araştırmak, kabul etmek ve dürüstçe eleştirisini yapmak, hatalarımızı
    kabullenmek ve düzeltmek, başkalarının katkılarını uygun ve düzgün şekilde belirtmek
  8. Irk, din, cinsiyet, özürlülük, yaş veya etnik köken gibi faktörlerden bağımsız olarak tüm
    kişilere insaflıca davranmak.
  9. Başkalarını, mallarını, şöhretlerini veya işlerini yanlış davranış veya iftiralarla yaralamaktan
    sakınmak
  10. Meslektaş ve iş arkadaşlarımıza mesleki ilerlemelerinde ve bu etik kurallarını
    uygulamalarında yardımcı olmak

İyi mühendisliğe temel teşkil eden kavram iyi bilimdir. Aslında iyi bilim ve iyi mühendislik arasında çelişki yoktur. Bilimsel olarak iyi olan şeyler mühendislik açısında da iyidir. Bilimsel olarak iyi olan şeylerin mühendislik açsından iyi olmadığına dair bilim tarihinde hiçbir örnek yoktur. İyi bilim, doğanın gizemlerini açıklığa kavuşturmaktadır. Diğer taraftan mühendislik, problemleri çözmek için bu sırlardan yararlanmaktadır. Bilim ve mühendislik amprisizm (deneyselcilik) ile gelişebilir. Yeni buluşlar, genellikle amprisizm ve deneyden ortaya çıkar. Đyi mühendislik uygulamalarının yazıya dökülmüş hali olan standartlar,“iyi mühendisliği” kurallaştırmaktadır. Herhangi bir standart, her zaman iyi mühendislik uygulamalarını tamamen yansıtmayabilir. Her zaman zorunlu olanın, standartlar değil iyi uygulama kuralları olduğunu da unutmamak gerekir.

İyi mühendislik uygulamaları, tıpkı hukuk alanındaki içtihatlar gibi, anlaşmazlıklar dolayısıyla tayin edilen hakem heyetleri veya bilirkişilerce vaka temelinde ortaya konabilmekte; ticaret örgütleri, mühendis odaları ve teknik anlaşmalarla da belirtilebilmektedir. Kavramın kuramsal tarafına ve temellerine göz attıktan sonra, hayata geçirme aşamasına dönelim. İyi mühendislik, bir problemin/ihtiyacın iyi tanımlanması ile başlar. Bu aşamayı işin yarısı kabul edebiliriz. Problemleri tanımlamak, analiz etmek, çözmek ve de bunları sözlü ve yazılı olarak en iyi şekilde ifade etmek, iyi mühendislik uygulamalarını gerçekleştiren unsurlardır. Konu mühendislik uygulamaları olduğuna göre, bu işi icra edecek insan faktörünü, yani mühendisi, irdelememek mümkün değildir.

Mühendisler ve mühendislik mesleği hep tartışma konusu olmuştur, olmaya da devam edecektir. Dolayısıyla her ikisinin iyisi ve kötüsü de tartışma konusu olacaktır. Asansör endüstrisinde bu tartışma her zaman hararetli olmuştur. İyi ya da kötü, başkasının sorumluluğu altında da olsa,
mühendislik mesleği icra eden, ama mühendislik ve mühendis sözüne karşı alerjisi olan; öte yandan kendini sanatkar olarak tanımlayan fiili mühendisler, asansör camiasında hep vardır. Bu düşüncede olanlara, “ mühendis nedir?” diye sorduğunuzda: “Asansör yapmak için maaş vermek zorunda olduğumuz, firmaya katkısı olmayan kişidir” cevabını alırsınız genellikle. Yaşanan gerçeklere göre, bu tanım belki doğru da olabilir. Literatürde, düşünürler, akademisyenler ve diğer profesyonel kişiler tarafından yapılmış değişik mühendislik tanımları bulunmaktadır. Tanımlardan bazıları mühendisliği bir sanat, diğerleri ise bir
meslek olarak kabul eder.

Mühendisliğe meslek olarak bakan batı dünyasında, iki tip mühendis olduğu kabul edilmektedir. Birinci tip formal mühendislik eğitimi görmüş “diplomalı” mühendisler, ikinci tip ise “alaylı” yani formal mühendislik eğitimi görmeden kendi kendilerini yetiştirmiş ve bazı yeteneklerini veya becerilerini kanıtladıktan sonra mühendis odalarına üye olmuş mühendislerdir. Demek ki; ikinci tip “de facto” mühendisleri de disiplinli bir çatı altına almak, bilgi eksiklerini en azından tehlikeli girişimlerde bulunmalarını önleyecek kadar gidermek de, batıda geçerli bir yaklaşımdır. Bu gibi yazılı olmayan eğilimler, AB ye uyum sağlamanın yazılı olmayan şartlarındandır denebilir. Bu yaklaşıma uyum sağlamamız yolunda en temel engeli oluşturan fark, ülkemizde birkaç yıl öncesine kadar 5 yıl olan, zorunlu ilkokul eğitimine karşılık; diğer Avrupa ülkelerinde nüfusun büyük çoğunluğunun, 8 ila 11 yıl formal temel eğitimden geçmiş, yani temel fizik, kimya, biyoloji ve dört işlem ile basit orantı ötesinde matematik eğitimi almış olmasıdır.

Sonuç olarak ve yukarıda bahsedilenler ışığında, iyi mühendislik uygulamasına şöyle bir tanım getirilebilir:
Temel bilimsel gerçeklere veya tecrübelerle sabit kurallara uygun olarak yapılan mühendislik çalışmaları sonucu, insanlara zarar vermeyecek ürünler ortaya çıkaran uygulamalara, iyi mühendislik uygulamaları denir. Yazımızın başında söz edilen; mühendislik tanımına, bu tanımdan hareketle ortaya atılan temel prensiplere ve etik kurallara uyulduğu takdirde, mühendislik uygulamaları ister istemez “iyi” olacaktır.

Kaynak

  • ABET 1982 www.abet.org
  • IEEE Code of Ethics, Approved by the IEEE Board of Directors, August 1990
    https://www.ieee.org/

(*) Bu makale ilk kez Asansör Dünyası Dergisi Mayıs 2004 Sayısında yayınlanmıştır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir